ارتباطات اجتماعی چیست ؟
ارتباط انسانها سنگ بنای جامعه انسانها است و بدون آن هرگز فرهنگ به عنوان خصیصه جامعه انسانی پدید نمی آمد از جانب دیگر گسترش ارتباطات الکترونیک جامعه جدید را چنان از جوامع پیشین متمایز ساخته است که برخی عصر نو را عصر ارتباطات می خوانند.
ارتباط از نظر لغوی واژه ای است عربی از باب انفعال که در فارسی به صورت مصدری به معنای پیوند دادن ربط دادن و به صورت اسم مصدر به معنای بستگی ، پیوند ، پیوستگی و رابطه استعمال می شود...ادوین امری مفهوم ارتباط در معنای علم را (با توجه خاص به ارتباط اجتماعی )چنین تعریف می کند :
ارتباط عبارت است از فن انتقال اطلاعات ،افکار و رفتارهای انسانی از یک شخص به دیگر ، به طور کلی هر فرد برای ایجاد ارتباط با دیگران و انتقال پیامهای خود به ایشان از وسایل مختلف استفاده می کند.
پس ارتباط ،انتقال پیام دیگری و اساس شکل گیری جامعه است.به طور کلی ما می خواهیم با گیرنده پیام خود در یک مورد و مساله معین اشتراک فکر و هماهنگی عقیده پیدا کنیم.
انسانها صرفا در جمع و یا تجمع می توانند مهارتها ، یافته ها و دانسته های خود را به دیگران منتقل سازند و با ابداع زبان و سپس خط و کتاب موجبات بقا و دوام آنان را در تاریخ فراهم آوردند.از همین رو است که اگوست کنت جامعه را تنها متشکل از زنده ها نمی داند بلکه به زعم او مرده ها نیز جزئی از جمعیت یک جامعه به حساب می آیند چه اندیشه ها و دستاوردها آنان در جریان تبادل قرار می گیرد.
با توجه به آنچه آمد می توان گفت :ارتباط انسانی منشا فرهنگ به عنوان زمینه و مبنای حرکت و ارتفای انسانی است. فقدان ارتباط به معنای سکون نسبی در حیات انسانی و مانعی در راه هر نوع تعالی اجتماعی است.
اهمیت ارتباط اجتماعی :
اهمیت ارتباط را نه تنها با شاخص فقدان ارتباط آثار آن میتوان سنجید بلکه از طریق و آثار آن میتوان سنجید بلکه از طریق آثار و عوارضی که در صورت کاستی در صورت ارتباطی پدید می آیند نیز می توان دید هر قدردانش اجتماعی به پیش می رود بیشتر مشخص می شود که انسان منزوی تنها و فاقد ارتباط با دیگران در معرض بسیاری از آسیب های اجتماعی از جمله خودکشی است.
انواع ارتباط اجتماعی:
ارتباط مستقیم : ارتباطی است بدون واسطه بین انسان یا انسانها با انسانهایی دیگر
ارتباط جهانی : با در نظر گرفتن محدود ارتباطات (درون مرزهای ملی یا فراتراز آن ) ارتباط را به دو نوع ملی و جهانی یا بین المللی تقسیم می کنند.
ارتباطاط احساس برانگیز: فرایند ارتباطی است که از طرق سخن یا نمادهای گوناگون بر قرار می شود بدون آنکه معنای دقیقی (محتوی) انتقال یافته باشد.در جریان این فرایند ارتباطی صرفا حالات احساس گونه منتقل می شوند و همبستگی اجنماعی و آمادگی روانی مشترک پدید می آورند.
ارتباط معطوف به هدف : نوعی خاص از ارتباط است که در آن بر قرار کننده ارتباط دارای هدفی خاص از پیش تعیین شده و برخورداری از برنامه ای مدون است نظیر ارتباط پرسشگر با پاسخگویش.
ارتباط اجتماعی ( در معنای خاص ) :
در معنای خاص به ارتباطی اطلاق می شود که موجبات انتقال معانی یا پیامهایی در بین جمعی را فراهم می سازند پس ارتباط اجتماعی مستلزم وجود
چند عنصر است:
1.وجود بیش از یکنفر در جریان ارتباط از هر سوء ( فرستنده یا گیرنده پیام ).
2.وجود نشانه ها یا نمادهایی که حامل پیامند.دراین میان زبان یکی از مهمترین ابزار اجتماعی است.
3.کاربر گسترده مجراها در انتقال پیام و ایجاد ارتباط اجتماعی یکی از ابعاد ارتباط اجتماعی یکی از ابعاد ارتباط مخصوصا در جامعه جدید است.
فرا ارتباط:
به معنای ارتباطی است که قواعد ارتباط یا ارتباطهای بعدی را مشخص سازد.جمله (( من می خواهم در مورد سیاست با تو حرف بزنم )) فرا ارتباط یا ماورای ارتباط مستقیم است.هنگامی که بدون هیچ مقدمه شروع به گفتگو در زمینه سیاست می نماییم این خود ماورای ارتباط غیر مستقیم است این خود ماورای ارتباط غیر مستقیم است چه مفهوم من میخواهم با تو از سیاست صحبت کنم در آن مستتر است.
ارتباط حرکتی:
ارتباطی است نه از طریق سخن بلکه با حرکات .به عنوان مثال زبان بدنی موجبات پیدایی ارتباط حرکتی را فراهم می سازد. هر حرکت چهره یا سر و یا دست معنایی را به ذهن طرف ارتباط متبادر می سازد و در هر جامعه نیز تمایز میپذیرد.اعمالی چون گریه ، فریاد ، خنده ، نه تنها در بین ملل مختلف معناهای متمایز دارند بلکه در بین نحله ها و مکاتب فکری گوناگون نیز نماد دنیاخاص روانی افراد است.
عناصر اجتماعی :
پنج عنصر یا رکن در فرایند ارتباط قابل فهم است :
1.فرستنده پیام 2.گیرنده پیام 3.پیام محتوی (محتوی ) 4.وسیله ارتباط 5.اثر ارتباط
فرستنده – گیرنده و گردونه ارتباط :
الف – عمل وارونه :
گیرنده پیام به صورت گوناگون امکان می باید که بر فرستنده تاثیر گذارد و این تا ثیر بازگشتی را عمل وارونه می خوانند.
ب _ پس خورد:
همین فرآیند یعنی تاثیر مخاطب بر فرستنده پیام را برخی با تعبیر پی خورد مطرح ساخته اند در این تعبیر نیز حرکت پیام و تاثیر یک سویه نیست بلکه در هر لحظه فرایند ارتباط شاهد حرکتی از طرف مخاطب به سوی فرستنده پیام هستیم که خود می تواند دوری از تاثیر و تاثر پدید آورد.هر قدر بین فرستنده و گیرنده فاصله یا عوامل واسط بیشتری وجود داشته باشد عناصر انسانی یا ابزاری به همان نسبت نیز تحقق جریان پس خورد دچار اشکال بیشتری می شود.
پ _ اثر بو مرانگ :
باز تعبیری دیگر از همین فرایند است. هنگامی چوب بومرانگ را به سوی هدفی یا فردی پرتاب نماییم بر اثر ارتعاشی بودن بعد از رهایی به سوی خود ما باز می گردد و به همان نسبت که ضربه بر دیگری سنگین بوده است بر ما نیز ضربه ای سخت وارد می سازد. از همین ویژگی نیز در راه نشان دادن بازگشت اثر فرستنده برخورد او استفاده کرده اند.
وسیله _ پیام و گردونه ارتباط :
تاثیر وسیله و حدود آن :
گذشته از این یعنی پذیرش تاثیر متقابل فرستنده و گیرنده و طرد نظریه های انفعال مخاطب بسیاری نیز بر اثر گذاری وسیله انتقال پیام برفرایند ارتباطی سخن به میان آورده اند.
ب _فن سالاری :
هنگامی است فنون و صاحبان آنان بر حیات انسانی مستولی می شوند و قانون هستی را تعیین می کنند.
پ _ شی ء سروری :
هنگامی است که اشیاء ارزش گذارند و انسان ارزش خود را از شیء یا وسیله اش می گیرند . در این شرایط حجم و مدل ماشین یک فرد شخصیت اجتماعی او می سازند.
صاحبنظران ارتباط اجتماعی :
بسیاری از اندیشمندان عصر ما ارتباط را مدار اندیشه خود می دانند.هریک از این دیدگاهها از زاویه ای بر جهان و حرکت آن نگریسته اند.
1.مک لوهان:
این متفکر معاصر کاندایی بیش از هر نویسنده دیگر روزگارما به ارتباط مخصوصا وسایل ارتباط جمعی توجه دارد نظرات وی در این زمینه چنین است:
نظریه امتداد :هر وسیله ارتباطی امتداد یکی از حواس انسان است. به بیان دیگر با پیدایی خط توانست به عمق تاریخ رخنه کند و دنیاهای دور دست را ببیند همانطور که در زمان خود با انسانهایی که فرسنگ ها دور از او هستند آشنا شود.
ارتباط مدار تطور تاریخی جوامع :
به نظر این داشمند ارتباط مدار هستی اجتماعی است و با تو جه بدان می توان حرکت جوامع را مورد ارزیابی و دقت قرار داد.حرکت تاریخ به نظر او از روزنه ارتباط در طی مرحله صورت می گیرد:
الف- دوران تمدن باستانی بدون خط
ب-دوران تمدن دارای خط یا بصری
پ-دوران تمدن مبتنی بر وسایل ارتباط الکترونیکی
محیط و ضد محیط:
مفهوم محیط و ضد محیط از عناصر اساسی در اندیشه مک لوهان است. او با تکیه بر منطق موزائیکی بر این عقیده بود که یک موجود انسانی در چارچوب محیط ضد اجتماعی خویش رنگ می پذیرد بدان خو می کند و سپس عنصری لایتجزی از آن می شود این اعتیاد به محیط و عناصرش که نوعی همنوایی را در انسانها بر می انگیزد بی هیچ شبهه به ادغام فکری و در نهایت جذب تام فرد با محیط می انجامد و اینهمه همچون شبکه ای بر گرداگرد اندیشه او تشکیل می شود و مانع از آن می شود که چنین فردی جهات منفی محیطش را ببیند.
منطق موزائیکی : مک لوهان در بسیاری از آثارش به مفهوم منطق موزائیکی نظر دارد.چیدن تمامی عناصر کنار یکدیگر و آنان را در یک مجموعه نگریستن به نظر او موجب می شود که فرد از تک بینی دیدگاههای محدود و انحصاری فراتر رود و هر عنصری را در بستر محیطی آن مطمح نظر قرار دهد.
از نظر مک لوهان وسیله همان پیام است او برای حامل پیام که همان وسیله ارتباطی است تنها رسالت انتقال محض پیام را قائل نیست.
2.رایز من :
دیوید رایز من اندیشمند دیگری است که باز بر ارتباط به عنوان محور حرکت جوامع انسانی تاکید دارد. به زعم این اندیشمند از روزنه ارتباطات می توان سه دوران در تاریخ اجتماعی باز شناخت :
دوران اول ، دورانی است که در خلال آن سنتها حاکم بر رفتارو روابط انسانی به حساب می آیند. او این دوران را موجد پیدایی انسان می داند که در اصطلاح خود ((انسان سنت راهبر )) می خواند.
دوران دوم ، از دیگاه رایز من دورانی است که در آن با کاهش اهمیت سنتها در هستی اجتماعی مواجه می شویم. این کاهش موجب می شود که هماهنگی در رفتار و عمل انسان کاستی یابد چه همه از الگوهائی یکسان در حیات اجتماعی تبعیت نمی کنند.در این شرایط به زعم این دانشمند تاریخ شاهد پیدایی و بعد تکثر انسانهایی خاص است که وی ((درون راهبر می خواند))
دوران سوم ، رایزمن دوران پیدایی انسان (( دگر راهبرد )) می داند.دوران ظهور وسایل ارتباط جمعی است و پدیده هایی چون هدایت از راه دور بتواره پرستی شیء سروری و همراه با آنان از خود بیگانگی در این دوران عده ای با استفاده از قدرت جادویی این ابزار موفق می شوند توده ها را تحت تاثیر قرار دهند از تنوع حیات انسانی بکاهند و الگوهای خاص فکری و مصرفی پدید آورند.
3.تونیس :
او دو نوع جامعه را بدین قرار از یکدیگر متمایز می سازد : جامعه معنوی یا به تعبیری اجتماع و جامعه صوری.
الف – جامعه معنوی :
1.اداره ارگانیک: در جامعه معنوی هرحرکت نه در خدمت فرد و مصالح شخصی او است بلکه برای وحدت جمع و تحقق غایتهای آن صورت می گیرد.
2.ارتباطات عمقی :در برابر ارتباطات سطحی فضایی و مورد فولوژیک که خواص جوامع صوری است در جامعه معنوی ارتباط انسانها با یکدیگر تنها متاثر و منشعب از شرایط ظاهری نیست.
3.امتداد تاریخی ارتباط :در چارچوب جامعه معنوی شناخت متقابل انسانها معمولا تنها به ویژگی های آنی فعلی و کنونی آنان منتهی نمی شود.
ب- جامعه صوری : جامعه ای است خاص که در ذهن تونیس و از روزنه ارتباطات ابعادی جند بدین قرار است :
1وسعت :در جامعه صوری آنچه بیش از همه تعیین کننده است تراکم انسانها است.
2.اراده اندیشه : جامعه صوری چارچوبی است که در آن هر اقدام انسانی است تابعی از عقل گرایی مصلحت اندیشی و حتی در معنای مطلوبیت گرایی است.
3. بی نامی : در چنین جامعه ای انسان در جمع همچون شبحی متحرک است هویتش نا شناخته است نام و سوابقش نا مشخص است و به طور کلی موجودی مرموز است در برابر دیگری.
وسایل ارتباط جمعی :
از بین وسایل ارتباطی ، امروز بیشترسخن از وسایل ارتباط جمعی به میان آورده می شود. وسایلی شگرف که مظهر تکنولوژیک انسانند ، با شروع هزاره سوم میلادی ، وسایل ارتباط جمعی پرتاب جوامع را به سوی آینده موجب گردیده اند. این وسیله در پیدایی عادات تازه ، تکوین فرهنگی جهانی ، تغییر در رفتار و خلق خوی انسان ها و بالاخره کوچک شدن کره زمین و هماسیگی ملل دور دست سهمی شگرف بر عهده دارند. آنچنانکه برخی عصر نوع را ، عصر ارتباطات می خوانند و میزان پیوند یک جامعه را با افق شگرف تغییرات نوین ، میزان تحرک آن در زمینه ارتباطات می خوانند.
ویژگی اساسی ارتباط جمعی :
گزینش : هر وسیله ارتباط جمعی اعم روزنامه ، رادیو ، تلویزیون و ...باید در میان کهکشانی از داده ها و اطلاعاتی که دنیای امروز مشحون از آنان است دست به گزینش زنند چون هرگز قادر نیست تمامی حوادث را منعکس کند.
1.گزینش و معیارهای آن :
معیار گزینش اخبار در جوامع گوناگون متفاوت است. در جامعه ای که سورکین جامعه شناس معروف عصر حاضر از آن به عنوان جامعه حسی نام می برد امور معنوی اولیت کمتری داشته و در مقابل امور و پدیده های مادی ، ملموس و محسوس مورد توجه بیشتری قرار دارند و افراد بیشتری قرار دارند و افراد بیشتری قرار دارند و افراد بیشتری پی سود اندیشی ، خویشتن نگری و ارضای غرایز جسمانی می باشند لذا اخباری مورد توجه قرار می گیرند که در ارتباط با ارضای منافع و غرایز عمل کنند نکته عکس این قضیه در مورد جوامع ایدئولوژیک صادق است که بیشتر به پدیده های غیر مادی و معنوی توجه می شود و یا در جوامع فرد گرا وسائل خبری چنان طراحی می شود که در برابر هر اقدام علیه مصالح فردی موضع بگیزند و در یک جامعه جمع گرا، صرفاپدیده های را اولیت می بخشد که در حد مصالح و منافع جمع اند.
2. گزینش و شیوه های آن :
در خصوص شیوه های گزینش گاه روش سانسور بکار برده می شود که در این حالت ماموران خاص دولتی جزئیات اخبار اطلاعات قابل انتشار بازبینی نموده و حتی قسمت هایی ازخبر و یا کل آن را حذف مینمایند. در مقابل روش باز و بدون کنترل وجود دارد که خود فرد مسئول گزینش ، ویرایش و در نهایت پخش خبری می باشد. در این روش نیز به سبب محدودیت ظرفیت واحد خبری خود فرد مجبور به خود سانسوری می شود.
3.سرعت عمل ، مشکل اساسی گزینش :
در برخی از وسایل همچون کتاب ، کار گزینش دشوار نیست چون نویسنده از وقت و فرصت کافی جهت گزینش داده ها برخوردار است اما در وسائل ارتباط جمعی نظیر رادیو و تلوزیون و روزنامه کار گزینش در نهایت سرعت انجام گیرد.
4.تعداد داده ها : امتیازی در گزینش :
تعداد داده های خبری موجب تسهیل در کار گزینش می گردد. زمانی که حق انتخاب و امکانات گزینش بیشتر می شود دست گزینشگر برای انتخاب بازتر می شود.
ساخت و سازمان وسایل ارتباط جمعی : در آغاز وسایل ارتباط انسان ها نه ساخت پذیر و نه قابل سازماندهی بودند. امکان سازماندهی یک پیک ، یک چاوش (کسی که پیام مقدس را به مردم میرساند ) و یک جارچی وجود نداشت لیکن امروز وسایل ارتباط جمعی دارای چنان وسعت و عظمتی هستند که امکان ساخت و سازمان یابی دارند.
رسالتها و وظایف وسایل ارتباط جمعی:
لسول وظایفی چند نظیر مراقبت از محیط و ایجاد همبستگی بین اجزای گوناگون جامعه را ، در پاسخ به محیطی که در آن انتقال میراث فرهنگی از نسلی به نسل دیگر صورت می گیرد ، به عنوان وظیفه های اصلی ارتباط جمعی تلقی می کند.در مقاله دیگری با انم ساخت و کارکرد ارتباطات در جامعه وظایف دیگری برای وسایل ارتباطی برمی شمارد به نظر او این وسایل باید به :
1.حراست از محیط
2. همبستگی بین اجزای یک جامعه در پاسخ به نیازهای محیطی
3.انتقال میراث اجتماعی از نسلی به نسل دیگر کمک نمایند.
نقشها و وظایف ارتباطی:
1.نقشهای تفریحی 2.نقشهای خبری 3.نقشهای همگن سازی 4.آگاه سازی
5. احساس تعلق اجتماعی
بر آیند نهایی :
باید پذیرفت که وسایل ارتباط جمعی ، ابزاری اجتماعی _ فرهنگی به معنای عالی آن هستند و از این جهت اثرات چشمگیری برجای می گذارند ، اما این آثار نه آنچنان که هیچ محدودیتی نشناسند (نظریه گروه اول ) یا آنکه ناچیز است که هیچ اعتنایی را شایسته نباشد (نظریه گروه دوم ) باید دید حدود تاثیر این وسایل چیست و درچه شرایطی این تاثیرات محدودیت می یابند یا تقویت شدنی هستند.